SAAT DOĞUDA MI, BATIDA MI? ZAMAN ALGISI, TOPLUMSAL ROLLER VE FARKLI BAKIŞ AÇILARI ÜZERİNE KARŞILAŞTIRMALI BİR ANALİZ
1. GİRİŞ: SAATİN YÖNÜNDEN ÇOK, ZAMANI NASIL YAŞADIĞIMIZ MI ÖNEMLİ?
Son zamanlarda üzerinde düşündüğüm konulardan biri şu: Saat doğuda mı, batıda mı? İlk bakışta bu soru, saat kavramının coğrafyayla veya doğu ve batı toplumlarının yaşam biçimleriyle ilişkisini sorguluyor gibi görünüyor. Ancak meseleye biraz daha yakından bakınca işin içine zaman yönetimi, kültür, aile ilişkileri, çalışma hayatı, toplumsal beklentiler ve bireysel özgürlük gibi pek çok unsur giriyor. Hatta aynı ülkede yaşayan iki insanın bile zamana bakışı birbirinden oldukça farklı olabiliyor.
Burada doğuyu ve batıyı yalnızca coğrafi bölgeler olarak değil, farklı yaşam anlayışlarını temsil eden geniş kültürel çerçeveler olarak ele almak istiyorum. Doğu denildiğinde gelenek, aile bağları, toplumsal sorumluluk ve ortak yaşam; batı denildiğinde ise bireysellik, planlama, kişisel alan ve zamanın verimli kullanılması gibi kavramlar akla gelebiliyor. Fakat bunlar kesin kurallar değil, tartışmayı başlatmak için kullanılan genel eğilimlerdir. Her iki dünyada da bu özelliklerin farklı biçimlerde yaşandığını unutmamak gerekiyor.
Bir de erkeklerin ve kadınların zaman konusundaki deneyimlerini karşılaştırma meselesi var. Bu konuda sık sık erkeklerin daha mantıklı ve hesapçı, kadınların ise daha duygusal ve ilişkisel düşündüğü söyleniyor. Oysa böyle bir ayrımın bütün insanları açıklaması mümkün değil. İnsanların zamana yaklaşımını cinsiyet kadar meslekleri, ekonomik koşulları, aile sorumlulukları, yaşadıkları şehir ve kişisel deneyimleri de etkiliyor.
Sizce saat doğuda mı, batıda mı? Asıl soru, saatin nerede olduğu değil de zamanı nasıl değerlendirdiğimiz olabilir mi? Gelin, konuyu farklı açılardan inceleyelim.
2. DOĞU VE BATI ARASINDA ZAMAN ANLAYIŞI
Doğu ve batı toplumları arasındaki zaman anlayışı farkını açıklamak için öncelikle iki kavramı birbirinden ayırmak gerekiyor: Saat zamanı ve toplumsal zaman.
Saat zamanı, herkes için ölçülebilen ve takvimlerle düzenlenen zaman dilimidir. Bir toplantının saat 10.00'da başlaması, bir trenin 14.30'da hareket etmesi veya bir iş gününün sekiz saat sürmesi bu kapsamdadır. Toplumsal zaman ise insanların bu ölçülebilir zamanı nasıl yorumladığıyla ilgilidir. Bir aile ziyaretinin ne kadar sürmesi gerektiği, bir arkadaşın gecikmesinin nasıl karşılanacağı veya işten sonra aileye ne kadar zaman ayrılacağı toplumsal zamanın parçalarıdır.
Bazı batı Avrupa ülkelerinde dakiklik, iş hayatının ve kurumsal ilişkilerin önemli bir parçasıdır. Randevuya zamanında gitmek, yalnızca kişisel bir alışkanlık olarak değil, karşı tarafın zamanına saygı göstermek olarak da değerlendirilebilir. Ancak batı toplumlarının tamamının aynı şekilde hareket ettiğini söylemek doğru olmaz. Almanya'daki bir iş toplantısıyla İspanya'daki bir akşam yemeğinin zaman beklentileri aynı olmayabilir.
Doğu toplumlarında ise bazı sosyal ortamlarda ilişkilerin gerektirdiği esneklik daha fazla önem kazanabilir. Örneğin Türkiye'de bir aile ziyaretinin planlanan süreden uzun sürmesi, her zaman zaman yönetimi başarısızlığı olarak görülmez. Sohbetin devam etmesi, misafirin ağırlanması veya aile büyükleriyle vakit geçirilmesi kendi başına bir değer taşıyabilir.
Bununla birlikte, bu örnekler bütün doğu toplumlarının esnek, bütün batı toplumlarının dakik olduğu anlamına gelmez. Japonya'da dakiklik oldukça güçlü bir toplumsal beklentiyken, batı ülkelerinde de aile ilişkileri ve sosyal dayanışma zaman planlarını değiştirebilir.
Bence burada temel ayrım, hangi toplumun zamanı daha iyi kullandığından çok, zamanın hangi amaç için kullanıldığıdır. Bir toplum üretkenliği ve programlı çalışmayı öne çıkarabilir; başka bir toplum ise ilişkilerin sürekliliğine ve ortak yaşama daha fazla ağırlık verebilir. Her iki yaklaşımın da avantajları ve sorunları vardır.
Örneğin dakikliğin yüksek olduğu bir iş ortamında işler daha öngörülebilir ilerleyebilir. Buna karşılık, her dakikanın önceden planlandığı bir yaşamda beklenmedik bir misafire, uzun bir sohbete veya kişisel dinlenmeye yer açmak zorlaşabilir. Esnek zaman anlayışı ise sosyal bağları güçlendirebilir; fakat sınırlar belirsizleştiğinde insanların planları aksayabilir.
Dolayısıyla doğu ile batıyı karşılaştırırken yalnızca saatlere değil, zamanın arkasındaki toplumsal önceliklere de bakmak gerekiyor.
[ B ]3. ERKEKLERİN VE KADINLARIN ZAMAN ALGISI: VERİLER NE SÖYLÜYOR?
Zaman yönetimi konusunda kadınlar ve erkekler arasında karşılaştırma yaparken en önemli nokta, kişisel özelliklerle toplumsal koşulları birbirine karıştırmamaktır. Erkeklerin daha çok sayısal verilere, hedeflere ve ölçülebilir sonuçlara; kadınların ise ilişkilerin niteliğine, duygusal deneyimlere ve sosyal sonuçlara odaklandığını ileri süren görüşler vardır. Ancak bu yaklaşım, bireysel farklılıkları göz ardı ettiğinde yanıltıcı hâle gelir.
Örneğin bir erkek, ailesiyle geçireceği zamanı önceden planlayarak çocuklarıyla daha kaliteli vakit geçirmek isteyebilir. Bir kadın ise işlerini belirli bir programa göre yürüterek hem kariyerini hem de kişisel hedeflerini korumaya çalışabilir. Aynı şekilde bir erkek, ailesinin duygusal ihtiyaçlarını önceliklendirebilirken bir kadın, zamanını son derece analitik ve verimlilik odaklı biçimde yönetebilir. Bu örnekler, cinsiyetten hareketle kesin sonuçlara varılamayacağını gösteriyor.
Bununla birlikte, kadınların ve erkeklerin günlük yaşamda üstlendikleri sorumluluklar arasında ölçülebilir farklılıklar bulunuyor. Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) ücretsiz bakım ve ev işi üzerine yayımladığı araştırmalar, kadınların dünya genelinde ücretsiz bakım çalışmalarının büyük bölümünü üstlendiğini ortaya koyuyor. ILO'nun 2018 tarihli Care Work and Care Jobs for the Future of Decent Work raporuna göre kadınlar, incelenen küresel verilerde ücretsiz bakım çalışmalarına ayrılan toplam sürenin yüzde 76,2'sini gerçekleştiriyordu. Bu bulgu, kişisel zamanın toplumsal koşullardan bağımsız değerlendirilemeyeceğini gösteriyor. Kaynak: ILO – Care Work and Care Jobs for the Future of Decent Work.
Burada önemli bir ayrım var: Bir insanın zamanını nasıl kullanmayı tercih ettiği ile zamanını nasıl kullanmak zorunda kaldığı aynı şey değildir.
Bir erkek işten çıktıktan sonra spor salonuna gitmeyi veya arkadaşlarıyla buluşmayı tercih edebilir. Bir kadın da aynı tercihleri yapabilir. Ancak çocuk bakımı, yemek hazırlama, yaşlı bir aile üyesine yardım etme veya ev işlerini organize etme sorumluluğu eşit paylaşılmıyorsa iki kişinin kendine ayırabileceği zaman aynı olmayabilir. Sorun, bir tarafın diğerinden daha iyi planlama yapması değil, başlangıç koşullarının farklı olmasıdır.
Öte yandan bakım sorumluluklarını yalnızca kadınların yaşadığı bir durum gibi ele almak da doğru değildir. Çocuğuna tek başına bakan bir baba, hasta ebeveynine destek olan bir erkek veya yoğun aile sorumlulukları nedeniyle kariyer hedeflerini erteleyen bir erkek de benzer zaman baskılarıyla karşılaşabilir. Dolayısıyla verilerde görülen genel eğilimler, bireysel hayat hikâyelerinin yerine geçmemelidir.
Bence bu konudaki en yararlı yaklaşım, erkekleri mantığın, kadınları duyguların temsilcisi olarak sınıflandırmak yerine insanların hangi koşullarda nasıl karar verdiğini incelemektir. Sayısal veriler bize zamanın nasıl dağıldığını anlatır; bireysel deneyimler ise bu dağılımın insanların hayatında ne anlama geldiğini anlamamızı sağlar.
1. GİRİŞ: SAATİN YÖNÜNDEN ÇOK, ZAMANI NASIL YAŞADIĞIMIZ MI ÖNEMLİ?
Son zamanlarda üzerinde düşündüğüm konulardan biri şu: Saat doğuda mı, batıda mı? İlk bakışta bu soru, saat kavramının coğrafyayla veya doğu ve batı toplumlarının yaşam biçimleriyle ilişkisini sorguluyor gibi görünüyor. Ancak meseleye biraz daha yakından bakınca işin içine zaman yönetimi, kültür, aile ilişkileri, çalışma hayatı, toplumsal beklentiler ve bireysel özgürlük gibi pek çok unsur giriyor. Hatta aynı ülkede yaşayan iki insanın bile zamana bakışı birbirinden oldukça farklı olabiliyor.
Burada doğuyu ve batıyı yalnızca coğrafi bölgeler olarak değil, farklı yaşam anlayışlarını temsil eden geniş kültürel çerçeveler olarak ele almak istiyorum. Doğu denildiğinde gelenek, aile bağları, toplumsal sorumluluk ve ortak yaşam; batı denildiğinde ise bireysellik, planlama, kişisel alan ve zamanın verimli kullanılması gibi kavramlar akla gelebiliyor. Fakat bunlar kesin kurallar değil, tartışmayı başlatmak için kullanılan genel eğilimlerdir. Her iki dünyada da bu özelliklerin farklı biçimlerde yaşandığını unutmamak gerekiyor.
Bir de erkeklerin ve kadınların zaman konusundaki deneyimlerini karşılaştırma meselesi var. Bu konuda sık sık erkeklerin daha mantıklı ve hesapçı, kadınların ise daha duygusal ve ilişkisel düşündüğü söyleniyor. Oysa böyle bir ayrımın bütün insanları açıklaması mümkün değil. İnsanların zamana yaklaşımını cinsiyet kadar meslekleri, ekonomik koşulları, aile sorumlulukları, yaşadıkları şehir ve kişisel deneyimleri de etkiliyor.
Sizce saat doğuda mı, batıda mı? Asıl soru, saatin nerede olduğu değil de zamanı nasıl değerlendirdiğimiz olabilir mi? Gelin, konuyu farklı açılardan inceleyelim.
2. DOĞU VE BATI ARASINDA ZAMAN ANLAYIŞI
Doğu ve batı toplumları arasındaki zaman anlayışı farkını açıklamak için öncelikle iki kavramı birbirinden ayırmak gerekiyor: Saat zamanı ve toplumsal zaman.
Saat zamanı, herkes için ölçülebilen ve takvimlerle düzenlenen zaman dilimidir. Bir toplantının saat 10.00'da başlaması, bir trenin 14.30'da hareket etmesi veya bir iş gününün sekiz saat sürmesi bu kapsamdadır. Toplumsal zaman ise insanların bu ölçülebilir zamanı nasıl yorumladığıyla ilgilidir. Bir aile ziyaretinin ne kadar sürmesi gerektiği, bir arkadaşın gecikmesinin nasıl karşılanacağı veya işten sonra aileye ne kadar zaman ayrılacağı toplumsal zamanın parçalarıdır.
Bazı batı Avrupa ülkelerinde dakiklik, iş hayatının ve kurumsal ilişkilerin önemli bir parçasıdır. Randevuya zamanında gitmek, yalnızca kişisel bir alışkanlık olarak değil, karşı tarafın zamanına saygı göstermek olarak da değerlendirilebilir. Ancak batı toplumlarının tamamının aynı şekilde hareket ettiğini söylemek doğru olmaz. Almanya'daki bir iş toplantısıyla İspanya'daki bir akşam yemeğinin zaman beklentileri aynı olmayabilir.
Doğu toplumlarında ise bazı sosyal ortamlarda ilişkilerin gerektirdiği esneklik daha fazla önem kazanabilir. Örneğin Türkiye'de bir aile ziyaretinin planlanan süreden uzun sürmesi, her zaman zaman yönetimi başarısızlığı olarak görülmez. Sohbetin devam etmesi, misafirin ağırlanması veya aile büyükleriyle vakit geçirilmesi kendi başına bir değer taşıyabilir.
Bununla birlikte, bu örnekler bütün doğu toplumlarının esnek, bütün batı toplumlarının dakik olduğu anlamına gelmez. Japonya'da dakiklik oldukça güçlü bir toplumsal beklentiyken, batı ülkelerinde de aile ilişkileri ve sosyal dayanışma zaman planlarını değiştirebilir.
Bence burada temel ayrım, hangi toplumun zamanı daha iyi kullandığından çok, zamanın hangi amaç için kullanıldığıdır. Bir toplum üretkenliği ve programlı çalışmayı öne çıkarabilir; başka bir toplum ise ilişkilerin sürekliliğine ve ortak yaşama daha fazla ağırlık verebilir. Her iki yaklaşımın da avantajları ve sorunları vardır.
Örneğin dakikliğin yüksek olduğu bir iş ortamında işler daha öngörülebilir ilerleyebilir. Buna karşılık, her dakikanın önceden planlandığı bir yaşamda beklenmedik bir misafire, uzun bir sohbete veya kişisel dinlenmeye yer açmak zorlaşabilir. Esnek zaman anlayışı ise sosyal bağları güçlendirebilir; fakat sınırlar belirsizleştiğinde insanların planları aksayabilir.
Dolayısıyla doğu ile batıyı karşılaştırırken yalnızca saatlere değil, zamanın arkasındaki toplumsal önceliklere de bakmak gerekiyor.
[ B ]3. ERKEKLERİN VE KADINLARIN ZAMAN ALGISI: VERİLER NE SÖYLÜYOR?
Zaman yönetimi konusunda kadınlar ve erkekler arasında karşılaştırma yaparken en önemli nokta, kişisel özelliklerle toplumsal koşulları birbirine karıştırmamaktır. Erkeklerin daha çok sayısal verilere, hedeflere ve ölçülebilir sonuçlara; kadınların ise ilişkilerin niteliğine, duygusal deneyimlere ve sosyal sonuçlara odaklandığını ileri süren görüşler vardır. Ancak bu yaklaşım, bireysel farklılıkları göz ardı ettiğinde yanıltıcı hâle gelir.
Örneğin bir erkek, ailesiyle geçireceği zamanı önceden planlayarak çocuklarıyla daha kaliteli vakit geçirmek isteyebilir. Bir kadın ise işlerini belirli bir programa göre yürüterek hem kariyerini hem de kişisel hedeflerini korumaya çalışabilir. Aynı şekilde bir erkek, ailesinin duygusal ihtiyaçlarını önceliklendirebilirken bir kadın, zamanını son derece analitik ve verimlilik odaklı biçimde yönetebilir. Bu örnekler, cinsiyetten hareketle kesin sonuçlara varılamayacağını gösteriyor.
Bununla birlikte, kadınların ve erkeklerin günlük yaşamda üstlendikleri sorumluluklar arasında ölçülebilir farklılıklar bulunuyor. Uluslararası Çalışma Örgütünün (ILO) ücretsiz bakım ve ev işi üzerine yayımladığı araştırmalar, kadınların dünya genelinde ücretsiz bakım çalışmalarının büyük bölümünü üstlendiğini ortaya koyuyor. ILO'nun 2018 tarihli Care Work and Care Jobs for the Future of Decent Work raporuna göre kadınlar, incelenen küresel verilerde ücretsiz bakım çalışmalarına ayrılan toplam sürenin yüzde 76,2'sini gerçekleştiriyordu. Bu bulgu, kişisel zamanın toplumsal koşullardan bağımsız değerlendirilemeyeceğini gösteriyor. Kaynak: ILO – Care Work and Care Jobs for the Future of Decent Work.
Burada önemli bir ayrım var: Bir insanın zamanını nasıl kullanmayı tercih ettiği ile zamanını nasıl kullanmak zorunda kaldığı aynı şey değildir.
Bir erkek işten çıktıktan sonra spor salonuna gitmeyi veya arkadaşlarıyla buluşmayı tercih edebilir. Bir kadın da aynı tercihleri yapabilir. Ancak çocuk bakımı, yemek hazırlama, yaşlı bir aile üyesine yardım etme veya ev işlerini organize etme sorumluluğu eşit paylaşılmıyorsa iki kişinin kendine ayırabileceği zaman aynı olmayabilir. Sorun, bir tarafın diğerinden daha iyi planlama yapması değil, başlangıç koşullarının farklı olmasıdır.
Öte yandan bakım sorumluluklarını yalnızca kadınların yaşadığı bir durum gibi ele almak da doğru değildir. Çocuğuna tek başına bakan bir baba, hasta ebeveynine destek olan bir erkek veya yoğun aile sorumlulukları nedeniyle kariyer hedeflerini erteleyen bir erkek de benzer zaman baskılarıyla karşılaşabilir. Dolayısıyla verilerde görülen genel eğilimler, bireysel hayat hikâyelerinin yerine geçmemelidir.
Bence bu konudaki en yararlı yaklaşım, erkekleri mantığın, kadınları duyguların temsilcisi olarak sınıflandırmak yerine insanların hangi koşullarda nasıl karar verdiğini incelemektir. Sayısal veriler bize zamanın nasıl dağıldığını anlatır; bireysel deneyimler ise bu dağılımın insanların hayatında ne anlama geldiğini anlamamızı sağlar.