Pekiştirme Yolları Nelerdir? Türkçede Pekiştirmenin Mantığı, Kullanımı ve Sınırları
Pekiştirme Yolları Nelerdir?
Türkçede “pekiştirme” konusu ilk bakışta birkaç kelimeyi ezberlemekten ibaretmiş gibi görünüyor. Ben de uzun süre “m, p, r, s harflerinden biri geliyor, ilk heceyle birleşiyor, mesele bitiyor” şeklinde düşünmüştüm. Fakat özellikle farklı örneklerle karşılaştıkça bunun yalnızca mekanik bir kural olmadığını fark ettim. “Bembeyaz”, “masmavi”, “tertemiz”, “kupkuru” gibi kelimeleri doğru kullanmak kadar, hangi durumda neden pekiştirme yapıldığını anlamak da önemli.
Üstelik konuya yalnızca sınav sorusu gözüyle bakınca bazı ayrıntılar gözden kaçıyor. Türkçede pekiştirme, anlamı kuvvetlendiren çeşitli yollarla gerçekleştirilebiliyor ve bunların hepsini yalnızca “m, p, r, s kuralı” ile açıklamak yeterli değil. Türk Dil Kurumunun yazım kurallarında da sıfat veya zarf görevindeki pekiştirmeli sözlerin “apaçık, dümdüz, masmavi, sapsarı, yemyeşil” gibi örneklerde bitişik yazıldığı belirtiliyor.
1. İlk Heceye M, P, R veya S Getirilerek Yapılan Pekiştirme
Pekiştirmenin en bilinen yolu, sıfatın ilk bölümünden yararlanılarak yeni bir hece oluşturulması ve bu hecenin sıfatın önüne getirilmesidir.
Örneğin:
- beyaz → bembeyaz
- mavi → masmavi
- sarı → sapsarı
- temiz → tertemiz
- kuru → kupkuru
- kara → kapkara
- boş → bomboş
- düz → dümdüz
- kırmızı → kıpkırmızı
- sivri → sipsivri
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, “Her kelimenin önüne istediğim m, p, r veya s harfini getiririm.” düşüncesinin yanlış olmasıdır. Türkçede hangi ünsüzün hangi kelimeyle kullanılacağını yalnızca basit bir formülle her zaman açıklamak mümkün değildir.
Dilbilim çalışmalarında da bu konuya dikkat çekiliyor. Erol Çamyar'ın pekiştirme sıfatları üzerine çalışmasında /m/, /p/, /r/, /s/ ünsüzlerinin yaygın biçimde kullanıldığı, ancak bunun bütünüyle mekanik ve istisnasız bir kurala indirgenemeyeceği belirtiliyor.
Dolayısıyla “temiz → tes temiz” gibi kişisel bir mantık yürütmek yerine, yerleşik kullanımları öğrenmek daha güvenli. Türkçede doğru biçim “tertemiz”dir.
2. Sözcüğün Tekrar Edilmesiyle Pekiştirme
Pekiştirmenin yalnızca m, p, r, s ünsüzleriyle yapıldığını düşünmek konuyu eksik öğrenmeye neden oluyor. Bir başka önemli yol, sözcüğün tekrar edilmesidir.
Örneğin:
“çeşit çeşit kitaplar”
“uzun uzun yollar”
“sıra sıra evler”
“kat kat giysiler”
“büyük büyük sorunlar”
gibi kullanımlarda tekrar, anlamın yoğunlaşmasını veya niteliğin daha belirgin hâle gelmesini sağlar.
Ancak burada da önemli bir ayrım var. Her sözcük tekrarlandığında otomatik olarak aynı türden bir pekiştirme ortaya çıkmaz. Sözcüğün cümledeki görevi, anlam ilişkisi ve bağlamı dikkate alınmalıdır.
Bu yüzden “iki kere yazıldıysa kesinlikle pekiştirmedir” şeklindeki ezberci yaklaşım da yeterli değildir. EBA'nın sıfatlar konusundaki öğretim materyalinde de sıfatın tekrar edilmesiyle yapılan kullanımlara “çeşit çeşit meyveler” ve “uzun uzun ağaçlar” gibi örnekler veriliyor.
3. “Çok, Pek, Son Derece, En” Gibi Sözcüklerle Anlamı Güçlendirme
Pekiştirmeyi yalnızca tek kelime içinde gerçekleşen bir ses olayı olarak değerlendirmek de doğru değil. Türkçede anlamı derecelendiren ve kuvvetlendiren sözcüklerden de yararlanıyoruz.
Örneğin:
“çok güzel”
“son derece önemli”
“pek zor”
“oldukça büyük”
“en başarılı”
gibi kullanımlarda niteliğin derecesi artırılıyor.
Burada “çok güzel” ile “güzel” aynı anlam yoğunluğuna sahip değildir. Fakat bu kullanım ile “masmavi” arasında yapısal bir fark vardır. Birincisinde ayrı bir sözcükle derecelendirme yapılırken ikincisinde kelimenin yapısı içinde pekiştirme gerçekleşir.
Türk Dil Kurumunun konuya ilişkin yayınlarında da pekiştirme ve derecelendirmenin Türkçede uzun tarihsel geçmişe sahip olduğu ve yalnızca tek bir yapıyla sınırlandırılamayacağı vurgulanıyor. TDK'nin tarihî Türk lehçeleri üzerine tanıttığı çalışmada, pekiştirme ve derecelendirmelerin farklı biçim birimleri, sözlük birimleri ve dizimsel yapılar aracılığıyla gerçekleştirilebildiği belirtiliyor.
Bence bu ayrım özellikle sınavlarda önemli. Çünkü “pekiştirme” kelimesini gördüğümüzde doğrudan “m, p, r, s” aramak, sorunun bağlamını yanlış okumamıza yol açabilir.
4. Pekiştirme ile Derecelendirmeyi Birbirine Karıştırmamak
Konunun en zayıf anlatılan taraflarından biri bence burası.
“Çok güzel” ifadesindeki “çok”, “güzel” kelimesinin anlamını güçlendiriyor. Fakat bu durum “güzel” sözcüğünün “gömgüzel” şeklinde kullanılabileceği anlamına gelmez.
Aynı şekilde “en güzel” ifadesi üstünlük derecesi oluştururken “tertemiz” biçiminde kelimenin kendisi üzerinde bir pekiştirme gerçekleşir.
Dolayısıyla şu ayrımı yapmak yararlı:
Yapısal pekiştirme: masmavi, bembeyaz, tertemiz, kupkuru.
Sözcükle derecelendirme: çok güzel, son derece önemli, oldukça büyük.
Tekrarla güçlendirme: çeşit çeşit, uzun uzun, sıra sıra.
Bu sınıflandırma, konuyu ezberlemekten ziyade mantığını anlamayı kolaylaştırıyor.
5. Neden “M, P, R, S” Kuralı Her Şeyi Açıklamıyor?
Okullarda konunun pratik biçimde öğretilmesi için “m, p, r, s” formülü son derece işe yarıyor. Fakat bu formülün mutlak bir matematik kuralı gibi sunulması sorunlu.
Akademik kaynaklarda da pekiştirmelerin tarihsel ve yapısal açıdan daha karmaşık olduğu görülüyor. Örneğin bazı araştırmacılar hangi ünsüzün seçileceğinin kesin ve tek bir kurala bağlanamayacağını belirtirken, başka açıklamalarda ses uyumu ve kelimenin yapısının etkisine dikkat çekiliyor.
Bunun pratik sonucu şu: “m, p, r, s harflerinden birini seç, istediğin yere koy” yöntemi doğru değildir.
Doğru yaklaşım:
1. Sözcüğün pekiştirilmiş biçiminin Türkçede yerleşik olup olmadığına bakmak,
2. Doğru örneği öğrenmek,
3. Yazımını kontrol etmek,
4. Cümledeki görevini değerlendirmek.
Özellikle “sapsarı”, “masmavi”, “kapkara”, “tertemiz” gibi yaygın örnekleri bütün olarak öğrenmek daha sağlıklıdır.
6. Yazım Konusu Neden Bu Kadar Önemli?
Pekiştirmelerde yalnızca doğru biçimi bilmek yetmez; yazımı da doğru olmalıdır.
TDK'ye göre sıfat veya zarf görevindeki pekiştirmeli sözler bitişik yazılır. “masmavi”, “kupkuru”, “sapasağlam”, “sapsarı”, “sipsivri” gibi örnekler bunun açık örnekleridir.
Dolayısıyla:
“mas mavi”
“masmavi”
“ter temiz”
Pekiştirme Yolları Nelerdir?
Türkçede “pekiştirme” konusu ilk bakışta birkaç kelimeyi ezberlemekten ibaretmiş gibi görünüyor. Ben de uzun süre “m, p, r, s harflerinden biri geliyor, ilk heceyle birleşiyor, mesele bitiyor” şeklinde düşünmüştüm. Fakat özellikle farklı örneklerle karşılaştıkça bunun yalnızca mekanik bir kural olmadığını fark ettim. “Bembeyaz”, “masmavi”, “tertemiz”, “kupkuru” gibi kelimeleri doğru kullanmak kadar, hangi durumda neden pekiştirme yapıldığını anlamak da önemli.
Üstelik konuya yalnızca sınav sorusu gözüyle bakınca bazı ayrıntılar gözden kaçıyor. Türkçede pekiştirme, anlamı kuvvetlendiren çeşitli yollarla gerçekleştirilebiliyor ve bunların hepsini yalnızca “m, p, r, s kuralı” ile açıklamak yeterli değil. Türk Dil Kurumunun yazım kurallarında da sıfat veya zarf görevindeki pekiştirmeli sözlerin “apaçık, dümdüz, masmavi, sapsarı, yemyeşil” gibi örneklerde bitişik yazıldığı belirtiliyor.
1. İlk Heceye M, P, R veya S Getirilerek Yapılan Pekiştirme
Pekiştirmenin en bilinen yolu, sıfatın ilk bölümünden yararlanılarak yeni bir hece oluşturulması ve bu hecenin sıfatın önüne getirilmesidir.
Örneğin:
- beyaz → bembeyaz
- mavi → masmavi
- sarı → sapsarı
- temiz → tertemiz
- kuru → kupkuru
- kara → kapkara
- boş → bomboş
- düz → dümdüz
- kırmızı → kıpkırmızı
- sivri → sipsivri
Burada özellikle dikkat edilmesi gereken nokta, “Her kelimenin önüne istediğim m, p, r veya s harfini getiririm.” düşüncesinin yanlış olmasıdır. Türkçede hangi ünsüzün hangi kelimeyle kullanılacağını yalnızca basit bir formülle her zaman açıklamak mümkün değildir.
Dilbilim çalışmalarında da bu konuya dikkat çekiliyor. Erol Çamyar'ın pekiştirme sıfatları üzerine çalışmasında /m/, /p/, /r/, /s/ ünsüzlerinin yaygın biçimde kullanıldığı, ancak bunun bütünüyle mekanik ve istisnasız bir kurala indirgenemeyeceği belirtiliyor.
Dolayısıyla “temiz → tes temiz” gibi kişisel bir mantık yürütmek yerine, yerleşik kullanımları öğrenmek daha güvenli. Türkçede doğru biçim “tertemiz”dir.
2. Sözcüğün Tekrar Edilmesiyle Pekiştirme
Pekiştirmenin yalnızca m, p, r, s ünsüzleriyle yapıldığını düşünmek konuyu eksik öğrenmeye neden oluyor. Bir başka önemli yol, sözcüğün tekrar edilmesidir.
Örneğin:
“çeşit çeşit kitaplar”
“uzun uzun yollar”
“sıra sıra evler”
“kat kat giysiler”
“büyük büyük sorunlar”
gibi kullanımlarda tekrar, anlamın yoğunlaşmasını veya niteliğin daha belirgin hâle gelmesini sağlar.
Ancak burada da önemli bir ayrım var. Her sözcük tekrarlandığında otomatik olarak aynı türden bir pekiştirme ortaya çıkmaz. Sözcüğün cümledeki görevi, anlam ilişkisi ve bağlamı dikkate alınmalıdır.
Bu yüzden “iki kere yazıldıysa kesinlikle pekiştirmedir” şeklindeki ezberci yaklaşım da yeterli değildir. EBA'nın sıfatlar konusundaki öğretim materyalinde de sıfatın tekrar edilmesiyle yapılan kullanımlara “çeşit çeşit meyveler” ve “uzun uzun ağaçlar” gibi örnekler veriliyor.
3. “Çok, Pek, Son Derece, En” Gibi Sözcüklerle Anlamı Güçlendirme
Pekiştirmeyi yalnızca tek kelime içinde gerçekleşen bir ses olayı olarak değerlendirmek de doğru değil. Türkçede anlamı derecelendiren ve kuvvetlendiren sözcüklerden de yararlanıyoruz.
Örneğin:
“çok güzel”
“son derece önemli”
“pek zor”
“oldukça büyük”
“en başarılı”
gibi kullanımlarda niteliğin derecesi artırılıyor.
Burada “çok güzel” ile “güzel” aynı anlam yoğunluğuna sahip değildir. Fakat bu kullanım ile “masmavi” arasında yapısal bir fark vardır. Birincisinde ayrı bir sözcükle derecelendirme yapılırken ikincisinde kelimenin yapısı içinde pekiştirme gerçekleşir.
Türk Dil Kurumunun konuya ilişkin yayınlarında da pekiştirme ve derecelendirmenin Türkçede uzun tarihsel geçmişe sahip olduğu ve yalnızca tek bir yapıyla sınırlandırılamayacağı vurgulanıyor. TDK'nin tarihî Türk lehçeleri üzerine tanıttığı çalışmada, pekiştirme ve derecelendirmelerin farklı biçim birimleri, sözlük birimleri ve dizimsel yapılar aracılığıyla gerçekleştirilebildiği belirtiliyor.
Bence bu ayrım özellikle sınavlarda önemli. Çünkü “pekiştirme” kelimesini gördüğümüzde doğrudan “m, p, r, s” aramak, sorunun bağlamını yanlış okumamıza yol açabilir.
4. Pekiştirme ile Derecelendirmeyi Birbirine Karıştırmamak
Konunun en zayıf anlatılan taraflarından biri bence burası.
“Çok güzel” ifadesindeki “çok”, “güzel” kelimesinin anlamını güçlendiriyor. Fakat bu durum “güzel” sözcüğünün “gömgüzel” şeklinde kullanılabileceği anlamına gelmez.
Aynı şekilde “en güzel” ifadesi üstünlük derecesi oluştururken “tertemiz” biçiminde kelimenin kendisi üzerinde bir pekiştirme gerçekleşir.
Dolayısıyla şu ayrımı yapmak yararlı:
Yapısal pekiştirme: masmavi, bembeyaz, tertemiz, kupkuru.
Sözcükle derecelendirme: çok güzel, son derece önemli, oldukça büyük.
Tekrarla güçlendirme: çeşit çeşit, uzun uzun, sıra sıra.
Bu sınıflandırma, konuyu ezberlemekten ziyade mantığını anlamayı kolaylaştırıyor.
5. Neden “M, P, R, S” Kuralı Her Şeyi Açıklamıyor?
Okullarda konunun pratik biçimde öğretilmesi için “m, p, r, s” formülü son derece işe yarıyor. Fakat bu formülün mutlak bir matematik kuralı gibi sunulması sorunlu.
Akademik kaynaklarda da pekiştirmelerin tarihsel ve yapısal açıdan daha karmaşık olduğu görülüyor. Örneğin bazı araştırmacılar hangi ünsüzün seçileceğinin kesin ve tek bir kurala bağlanamayacağını belirtirken, başka açıklamalarda ses uyumu ve kelimenin yapısının etkisine dikkat çekiliyor.
Bunun pratik sonucu şu: “m, p, r, s harflerinden birini seç, istediğin yere koy” yöntemi doğru değildir.
Doğru yaklaşım:
1. Sözcüğün pekiştirilmiş biçiminin Türkçede yerleşik olup olmadığına bakmak,
2. Doğru örneği öğrenmek,
3. Yazımını kontrol etmek,
4. Cümledeki görevini değerlendirmek.
Özellikle “sapsarı”, “masmavi”, “kapkara”, “tertemiz” gibi yaygın örnekleri bütün olarak öğrenmek daha sağlıklıdır.
6. Yazım Konusu Neden Bu Kadar Önemli?
Pekiştirmelerde yalnızca doğru biçimi bilmek yetmez; yazımı da doğru olmalıdır.
TDK'ye göre sıfat veya zarf görevindeki pekiştirmeli sözler bitişik yazılır. “masmavi”, “kupkuru”, “sapasağlam”, “sapsarı”, “sipsivri” gibi örnekler bunun açık örnekleridir.
Dolayısıyla:
“mas mavi”
“masmavi”
“ter temiz”